Χριστουγεννιάτικο δέντρο: ελληνικό ή ξένο έθιμο; - The Daily Owl
fade
13341
post-template-default,single,single-post,postid-13341,single-format-standard,eltd-core-1.0,flow child-child-ver-1.0.0,flow-ver-1.3,,eltd-smooth-page-transitions,ajax,eltd-grid-1300,eltd-blog-installed,page-template-blog-standard,eltd-header-type2,eltd-fixed-on-scroll,eltd-default-mobile-header,eltd-sticky-up-mobile-header,eltd-menu-item-first-level-bg-color,eltd-dropdown-default,wpb-js-composer js-comp-ver-4.11,vc_responsive

Χριστουγεννιάτικο δέντρο: ελληνικό ή ξένο έθιμο;

Όταν στην Α΄Δημοτικού, σε κάποιο διάλειμμα λίγες μέρες πριν τα Χριστούγεννα, μαζευτήκαμε όλοι οι μαθητές της τάξης και στολίσαμε το χριστουγεννιάτικο δέντρο, περιμέναμε όλο χαρά να μας επιβραβεύσει η δασκάλα μας γι’ αυτή μας την προσπάθεια. Μετά από ένα ξερό: “Καλό είναι. Και του χρόνου…”, ακολούθησε η συγκλονιστική αποκάλυψη, “…αν και ο στολισμός του χριστουγεννιάτικου δέντρου δεν είναι ελληνικό έθιμο αλλά ξένο. Ελληνικό έθιμο είναι μόνο το στόλισμα του καραβιού”.

 

Μα καράβι μέσα στο καταχείμωνο; Δεν μου άρεσε καθόλου η ιδέα, άσε δηλαδή που ποτέ στη ζωή μου δεν είχα δει στολισμένο καράβι τα Χριστούγεννα. Πάνω-κάτω αυτά είπα αργότερα στους δικούς μου κατά τη διάρκεια του μεσημεριανού φαγητού.

 

“Και γιατί να στολίσουμε καράβι, Σόφη, τα Χριστούγεννα; Ούτε νησιώτες είμαστε, ούτε Πειραιώτες”, μου απάντησε γελώντας ο πατέρας μου και με έβαλε σε σκέψεις. Μήπως έλεγε ό,τι της ερχόταν στο κεφάλι η δασκάλα μου κι εγώ την είχα για σοφή; Το βράδυ πάντως για να μου λυθεί η απορία αν όντως στολίζουν καράβι τα Χριστούγεννα, ο πατέρας μου με πήγε στον Πειραιά όπου προς μεγάλη μου έκπληξη είδα πως σχεδόν όλα τα μαγαζιά είχαν στις βιτρίνες τους στολισμένα καράβια και όχι δέντρα. Όσο κι αν μου άρεσαν όμως, εγώ παρέμεινα σταθερή λάτρης των χριστουγεννιάτικων δέντρων. 

 

Τότε ήμουν πολύ μικρή για να μπω στη διαδικασία να ψάξω τι πραγματικά ίσχυε. Αργότερα όμως, ως μαθήτρια Λυκείου πια, αποφάσισα να ασχοληθώ με αυτό το θέμα κατά τη διάρκεια των χριστουγεννιάτικων διακοπών και άρχισα να ψάχνω. Μετά από αρκετό διάβασμα, όπως συνήθως πάντα συμβαίνει με τα ελληνικά ήθη και έθιμα, το κουβάρι που είχα αρχίσει να ξετυλίγω με οδήγησε, πού αλλού; Μα φυσικά, στην αρχαία Ελλάδα

 

Τότε λοιπόν, υπήρχε ένα παρόμοιο – με το χριστουγεννιάτικο δέντρο – έθιμο, μόνο που το φυτό δεν ήταν έλατο, αλλά η Ειρεσιώνη. Η Ειρεσιώνη (είρος = έριον, μαλλί), ήταν κλαδί αγριελιάς (κότινος), που το στόλιζαν με γιρλάντες από λευκό και κόκκινο μαλλί, καθώς και με τους πρώτους φθινοπωρινούς καρπούς (σύκα, καρύδια, αμύγδαλα, κάστανα, δημητριακά, κ.λπ.), εκτός από μήλα και αχλάδια, που συνέλεγαν και αφού τους έδεναν με κλωστή, τους κρεμούσαν στα κλαδιά του. Η Ειρεσιώνη ήταν αφιερωμένη στην Αθηνά, τον Απόλλωνα και τις Ώρες (Ευνομία, Δίκη, Ειρήνη).

 

Κάθε χρόνο, από τις 22 Σεπτεμβρίου ως τις 20 Οκτωβρίου, παιδιά των οποίων  ζούσαν και οι δύο γονείς, περιέφεραν την Ειρεσιώνη στους δρόμους των πόλεων της αρχαίας Ελλάδας, τραγουδώντας τα κάλαντα από σπίτι σε σπίτι και ενώ ο νοικοκύρης ή η νοικοκυρά του σπιτιού τους έδινε φιλοδώρημα.
Ο λόγος ύπαρξης αυτού του εθίμου ήταν σαφώς παγανιστικός και είχε ως στόχο αφ’ ενός να ευχαριστήσουν οι άνθρωποι, που φυσικά ήταν γεωργοί, τη φύση για τη γονιμότητα του έτους που πλησίαζε στο τέλος του, αφ’ ετέρου να την παρακαλέσουν να συνεχιστεί αυτή η γονιμότητα και η ευφορία των χωραφιών τους και των καρποφόρων δέντρων τους και τη νέα χρονιά.

 

Κάθε έθιμο όμως της αρχαιότητας που έχει φτάσει ως τις μέρες μας έχει καταφέρει να κάνει αυτό το τεράστιο ταξίδι μέσα στον χρόνο, μόνο και μόνο επειδή συνέχισε να υπάρχει και κατά τους βυζαντινούς χρόνους. Ήθη και έθιμα της αρχαιοελληνικής εποχής υπάρχουν πάρα πολλά, τηρούμε όμως μέχρι σήμερα μόνο όσα μας παραδόθηκαν μέσα από τη βυζαντινή παράδοση για δύο λόγους: πρώτον γιατί χρονικά το Βυζάντιο είναι πιο κοντά στη δική μας εποχή, δεύτερον γιατί ως νοοτροπία και συνήθειες είμαστε πιο κοντά με τους Βυζαντινούς παρά με τους αρχαίους Έλληνες.

 

Έτσι λοιπόν και η Ειρεσιώνη συνέχισε να υπάρχει και κατά τη διάρκεια της βυζαντινής αυτοκρατορίας. Εκείνα τα χρόνια για την γιορτή των Χριστουγέννων, με διαταγή του επάρχου της κάθε πόλης, καθαρίζονταν όλοι οι δρόμοι και στολίζονταν ανά διαστήματα με στύλους πάνω στους οποίους είχαν στερεωθεί κλαδιά δεντρολίβανου, μυρτιάς καθώς και εποχιακά λουλούδια. Η ανάμνηση αυτού του βυζαντινού χριστουγεννιάτικου στολισμού επιβίωσε στα Πρωτοχρονιάτικα κάλαντα: “Αρχιμηνιά κι αρχιχρονιά ψιλή μου δεντρολιβανιά…” (σε παλιές εγκυκλοπαίδειες η δεντρολιβανιά των καλάντων χαρακτηρίζεται ως “ψιλή” λεπτή δηλαδή λόγω των μικρών της φύλλων. Πολλοί όμως τώρα την γράφουν ως “ψηλή”, αναφερόμενοι προφανώς στο ύψος του φυτού πράγμα τελείως λάθος αφού ο δεντρολίβανος είναι θάμνος).

 

xmastree

 

Στην Κωνσταντινούπολη, υπεύθυνο για την διοργάνωση του εορτασμού των Χριστουγέννων και τον στολισμό των δρόμων ήταν ένα επίλεκτο Βασιλικό Καβαλλαρικό (Ιπποτικό) Τάγμα της βυζαντινής ανακτορικής φρουράς, η “Εταιρεία”,  η οποία διαιρούνταν σε “Μικρή”, “Μεσαία” και “Μεγάλη Εταιρεία”.

 
Η “Μικρή Εταιρεία” αποτελούνταν από αλλόθρησκους, δηλαδή από ειδωλολάτρες, μουσουλμάνους κ.λ.π., η “Μεσαία Εταιρεία” από αλλόδοξους ή/και αλλοεθνείς Χριστιανούς, π.χ. Σκανδιναυούς, Γερμανούς, Ρώσους, Άγγλους κ.λ.π. και τέλος η “Μεγάλη Εταιρεία” αποτελούνταν από “Ρωμαίους”, δηλαδή από Έλληνες Ορθόδοξους Χριστιανούς (Ρωμιούς). Είναι πολύ πιθανό οι αλλοεθνείς/αλλόδοξοι Ιππότες της Μεσαίας  Εταιρείας να μεταλαμπάδευσαν το έθιμο της “Ειρεσιώνης” στις πατρίδες τους, στολίζοντας όμως όχι στύλους αλλά ολόκληρα δέντρα.

 

Όμως πέρα από τους στολισμένους στύλους, στο Βυζάντιο δεν ήταν ξένη η ιδέα των στολισμένων δέντρων. Υπάρχουν βυζαντινά χειρόγραφα που αναφέρουν πως μέσα στους βυζαντινούς ναούς υπήρχαν ορειχάλκινα δέντρα στολισμένα με διάφορα ασημένια και χρυσά στολίδια. Επίσης, στο κείμενο του Παύλου Σιλεντιάριου, περίπου το 563,  “Έκφρασις της Αγίας  Σοφίας Κωνσταντινουπόλεως” και στην “Έκφρασιν του άμβωνος της Αγίας Σοφίας”, περιγράφονται αναλυτικά τα φώτα του τέμπλου και του άμβωνα του περίφημου ναού. Όπως αναφέρει ο συγγραφέας, στο επιστύλιο του τέμπλου υπήρχαν μεταλλικά δένδρα σε σχήμα κώνου (πυρσόμορφα δένδρα), όμοια με λεπτόφυλλα κυπαρίσσια, που αντί για καρπούς είχαν φώτα σε σχήμα κωνοειδές, καθώς επίσης αναφέρεται και η χρήση φωτεινών τεχνικών δένδρων (δενδρόμορφα πολυκάνδηλα), σε όλο το Ναό.

 

Η τελευταία μαρτυρία για στολισμό χριστουγεννιάτικου δέντρου στο Βυζάντιο, έρχεται από τον 9ο αιώνα και μοιάζει πολύ με το σύχρονο χριστουγεννιάτικο δέντρο. Αναφέρεται πως ένα βράδυ Παραμονής Χριστουγέννων ο Μιχαήλ Γ’ ο Μέθυσος διέταξε τους αυλικούς του να τοποθετήσουν ένα μεγάλο έλατο στην πλατεία που ήταν κοντά στα ανάκτορα. Έπειτα ο ίδιος  κρέμασε στα κλαδιά του δέντρου διάφορα μεγάλα, κόκκινα, κίτρινα και άσπρα κεριά, τα οποία άναψε τη στιγμή ακριβώς που οι καμπάνες καλούσαν τους πιστούς στην εκκλησία. Ο κόσμος, που πηγαίνοντας προς την εκκλησία είδε το στολισμένο δέντρο, θαμπώθηκε από την ομορφιά του. Την επόμενη χρονιά πολλοί βυζαντινοί άρχοντες στόλισαν δέντρα για τα Χριστούγεννα, όχι όμως έξω αλλά μέσα στα σπίτια τους. Σιγά-σιγά η συνήθεια αυτή άρχισε να περνάει και στον λαό και έτσι έγινε έθιμο. Ένα έθιμο που οι Δυτικοί το γνώρισαν όταν το 1204 κατέλαβαν την Κωνσταντινούπολη ως σταυροφόροι.

 

Όταν μετά από 59 χρόνια έφυγαν, ανάμεσα στους κλεμμένους θησαυρούς και κειμήλια που πήραν μαζί τους από την Πόλη, φορτώντας 60 καράβια με τη λεία τους, πήραν και πολλά βυζαντινά ήθη και έθιμα. Ανάμεσα σε αυτά ήταν και το χριστουγεννιάτικο δέντρο. Οι ίδιοι με το πέρασμα των αιώνων ξέχασαν από πού δανείστηκαν αυτό το έθιμο και για αυτό αναφέρουν ως ιδρυτή του άλλοτε τον άγιο Βονιφάτιο και άλλοτε τον Λούθηρο.

 

Όμως μετά την κατάληψη της Κωνσταντινούπολης από τους Οθωμανούς και οι Έλληνες άρχισαν να ξεχνάνε αυτό το έθιμο, κατά πρώτον επειδή τους πρώτους αιώνες της Οθωμανικής αυτοκρατορίας ήταν πολύ φτωχοί και κατά δεύτερον, επειδή κάθε δημόσια έκφραση των αλλοθρήσκων, χτύπημα καμπάνας, δημόσιες θρησκευτικές γιορτές κ.τ.λ., απαγορεύονταν γιατί προκαλούσαν το κοινό μουσουλμανικό αίσθημα. Για αυτό και όταν το 1833, με τον ερχομό του Όθωνα στην Ελλάδα δηλαδή, οι  Βαυαροί  έφεραν μαζί τους  το έθιμο του χριστουγεννιάτικου δέντρου, κανείς δεν θυμόταν την πραγματική καταγωγή του. Λέγεται πως οι Αθηναίοι της εποχής εκείνης, που έβλεπαν για πρώτη φορά στολισμένο δέντρο, με κεριά, παιχνίδια και επιχρυσωμένα κουκουνάρια, γοητεύθηκαν τόσο πολύ από το θέαμα, που σχημάτιζαν ουρές για να το θαυμάσουν. Το δέντρο, ένα τεράστιο έλατο, είχε τοποθετηθεί κοντά στο σημερινό Πεδίο του Άρεως και είχε για φύλακες δύο Βαυαρούς φρουρούς, ώστε να μην κλέψει κανείς κάποιο από τα ωραία στολίδια του. Έμεινε στολισμένο για όλο το Δωδεκαήμερο και όταν ήρθε η μέρα να το ξεστολίσουν, η αντίδραση των Αθηναίνων ήταν τόσο μεγάλη που οι Βαυαροί αναγκάστηκαν να το αφήσουν στολισμένο ως το τέλος Ιανουαρίου.

 

Έτσι λοιπόν, ο στολισμός του χριστουγεννιάτικου δέντρου δεν είναι καθόλου ξένο έθιμο, αντίθετα είναι εντελώς ελληνικό, όπως άλλωστε και το στόλισμα του καραβιού. Το πρώτο όμως αφορούσε κυρίως τους αγροτικούς πληθυσμούς, ένα στολισμένο δέντρο ακόμα και στα χριστιανικά χρόνια παρέμεινε πάντα μια ευχή για γονιμότητα της γης και “φορτωμένα” από τους καρπούς δέντρα, όπως αντίστοιχα το στολισμένο καράβι ήταν και παραμένει μια ευχή από τους κατοίκους των νησιών και των παραθαλάσσιων περιοχών για καλοτάξιδο καράβι, που θα γυρίσει “φορτωμένο” με εμπόρευμα και χρήματα. Άλλωστε η Ελλάδα ήταν ανέκαθεν και νησιωτική και αγροτική χώρα, οπότε δεν είναι παράξενο που έχει υιοθετήσει εδώ και αιώνες και τα δύο έθιμα.

 

Εν τέλει, το τι θα στολίσει καθένας για τα Χριστούγεννα αφορά βεβαίως το προσωπικό του γούστο, κυρίως όμως αφορά τα έθιμα των οποίων είναι φορέας. Είτε δέντρο,  λοιπόν, είτε καράβι στολίσετε να ξέρετε πως και τα δύο είναι ελληνικά έθιμα και μετράνε πολλούς αιώνες ζωής και παράδοσης.

 

 

 

ΠΗΓΕΣ

Συντάκτρια άνευ χαρτοφυλακίου|Ενίοτε και με χαρτοφυλάκιο|Όταν μεγαλώσω θα γίνω η Πάστα Φλώρα Β'

2 Comments
  • Θάνος Π.
    Θάνος Π.

    Εξαιρετικό άρθρο. Τεκμηριωμένο και με σωστή, ιστορική μελέτη και έρευνα, κάτι που λείπει απο παρόμοια άρθρα. Ας σταματήσουμε επιτέλους να θεωρούμε ξενόφερτα έθιμα ελληνικότατα που οι αρχές τους βρίσκονται στην αρχαία Ελλάδα και επιτέλους, ας δεχτούμε ότι η βυζαντινή ιστορία είναι ελληνική ιστορία και όχι η ιστορία κάποιου άλλου, άγνωστου έθνους, όπως πολλοί θέλουν να πλασσάρουν στα πλαίσια μια αλλόκοτης ιστορικής θεώρησης. Χρόνια υποστηρίζουμε ότι το δένδρο είναι έθιμο ελληνικό που πέρασε και στην Δύση μέσω της Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας αλλά και του Βυζαντίου φυσικά. Πολλοί ακόμα πιστεύουν ότι είναι γερμανικό έθιμο, πρόσφατα ακούσαμε ότι είναι και αμερικάνικο και μας έπεσαν τα αυτιά, αλλά η αλήθεια είναι λίγο διαφορετική. Και μπορεί το νόημα να είναι διαφορετικό, το πρακτικό μέρος όμως παραμένει.

    January 2, 2016 at 11:20 am Reply
    • Sophia Atjabou

      Ευχαριστώ πολύ Θάνο!
      Ναι, δυστυχώς έχουμε την κακή συνήθεια να θεωρούμε ως ξενόφερτα δικά μας έθιμα επειδή τα έχουν υιοθετήσει και άλλες χώρες αλλά κυρίως επειδή αγνοούμε την ιστορία μας. Αν τα Χριστούγεννα στόλιζαν καράβι και σε κάποιο άλλο κράτος θα αμφισβητούσαμε και τη δική του ελληνική καταγωγή, επειδή όμως πουθενά αλλού δεν υπάρχει αυτό το έθιμο το θεωρούμε ελληνικό.
      Είναι φυσικό μέσα σε τόσους αιώνες που έχουν μεσολαβήσει τα έθιμα να έχουν άλλο νόημα, όμως αυτό δεν αφαιρεί τίποτα από το γεγονός ότι, μας αρέσει ή όχι, γεννήθηκαν εδώ.

      January 2, 2016 at 5:07 pm Reply

Post a Comment